مسجد جامع اصفهان

مسجد جامع اصفهان در بافت تاریخی شهر و در پایان بازار بزرگ قرار دارد؛ بنایی که نام های مسجد جامع عتیق و مسجد جمعه اصفهان را هم برای آن به کار می برند. این مسجد از قدیمی ترین مسجد های ایران است و لایه هایی از معماری و تزئینات چهارده قرن تاریخ اسلامی ایران را در خود نگه داشته است.

اهمیت بنا فقط به قدمت آن محدود نمی شود. شکل گیری مسجد در کنار بازار و محله های شهری، به رشد هسته اولیه شهر اصفهان و گسترش روابط اجتماعی پیرامون آن کمک کرد. برای بازدید، باید به محدوده خیابان علامه مجلسی و میدان قیام بروید؛ جایی که مسیرهای تاریخی شهر هنوز پیوند مسجد و بازار را حفظ کرده اند.

مسجد جامع اصفهان کجاست و چه نام هایی دارد؟

اگر می پرسید مسجد کجاست، پاسخ کوتاه همین بافت تاریخی شهر، پایان بازار بزرگ و محدوده خیابان علامه مجلسی و میدان قیام است. نام مسجد جامع عتیق و مسجد جمعه اصفهان نیز برای همین بنا رایج است؛ «عتیق» در این کاربرد به معنای کهن و قدیمی است.

این جایگاه، مسجد را از فضای جداافتاده یک بنای تاریخی دور می کند؛ دیوارهای آن با مسیر بازار، محله های قدیمی و رفت و آمد شهری پیوند دارند. کنار هم قرار گرفتن لایه های معماری، از دوره های نخست اسلامی تا دوره های متاخر، تصویری پیوسته از چهارده قرن تاریخ اسلامی ایران ساخته است.

پس از فتح اصفهان و گسترش اسلام، مسجدهایی در شهر شکل گرفتند و بنای مسجد جامع در سده دوم هجری پدید آمد.

ساخت مسجد در شکل گیری هسته اولیه شهر اصفهان و رشد شهرنشینی پیرامون آن اثر گذاشت. به همین دلیل، پاسخ به پرسش «مسجد جامع یعنی چه» فقط تعریف یک محل عبادت نیست؛ اینجا همزمان فضای مذهبی، فرهنگی و اجتماعی شهر بوده است.

پیش از دوره سلجوقی چه بر این مسجد گذشت؟

پیش از دوره سلجوقی، این محل چند مرحله ساخت و بازسازی را پشت سر گذاشت. برخی پژوهش ها احتمال وجود آتشکده ساسانی را مطرح کرده اند و کاوش های باستان شناسی نیز شواهدی از بنایی پیش از اسلام یافته اند؛ این برداشت در منابع قطعی و یکسان نیست.

بازسازی عباسی فقط توسعه فضا نبود؛ جهت قبله مسجد هم در همین دوره اصلاح شد.

مسجد دوره عباسی با شیوه خراسانی، یعنی ترکیب دیوارهای خشتی، شبستان های ستون دار و سقف چوبی، شکل گرفت. در همین دوره کتابخانه ای در مسجد ایجاد شد و کنار ستون ها کلاس های درس تشکیل می شد. در دوره آل بویه، با رونق اصفهان، فضای سرپوشیده گسترش یافت و ستون ها و سرستون های آجری با نقش های هندسی به بنا افزوده شدند. کتابخانه وابسته به مسجد نیز کتاب هایی در زمینه تفسیر، حدیث، ادبیات، منطق، ریاضیات و طبیعیات گرد آورد.

ایوان های چهارگانه و گنبدهای سلجوقی چه می گویند؟

مهم ترین دگرگونی معماری بنا در سده های پنجم و ششم هجری و در دوره سلجوقی رخ داد؛ مسجد شبستانی به مسجد چهار ایوانی تبدیل شد. ایوان های مسجد جامع اصفهان در ضلع های شمالی، جنوبی، شرقی و غربی قرار دارند و فضای صحن را به چهار جبهه معماری پیوند می دهند.

ایوان های درویش، صاحب، استاد و شاگرد از یادگارهای همین تحول هستند. ایوان در این الگو فقط یک فضای باز جلوی شبستان نیست؛ با ارتفاع، طاق و تزئینات خود، جهت دید و حرکت در صحن را تنظیم می کند.

گنبد نظام الملک در ضلع جنوبی به دستور خواجه نظام الملک، وزیر ملک شاه سلجوقی، ساخته شد. ساخت این گنبد در جبهه جنوبی، به بخش اصلی نماز و سازمان فضایی مسجد تاکید معماری داد.

در ضلع شمالی، گنبد تاج الملک یا گنبد خاکی به همت ابوالغنائم تاج الملک، وزیر سلجوقی، شکل گرفت. این گنبد از گنبد نظام الملک کوچک تر است، اما طراحی ظریف تری دارد. نقش های هندسی آجر در گنبد تاج الملک، بدون وابستگی به رنگ، سطحی دقیق و ریتم دار ساخته اند.

پس از آتش سوزی ربیع الاول سال 515 هجری قمری، ایوان های چهارگانه و بخش هایی از شبستان ها و چهل ستون ها ساخته یا تکمیل شدند. این بازسازی، الگوی چهار ایوانی را در سیمای ماندگار مسجد تثبیت کرد.

این الگوی چهار ایوانی به شکل گیری مسجدهای دیگری در ایران و برخی مناطق مسلمان نشین دیگر هم کمک کرد؛ مسجد جامع اصفهان نمونه مرجع این سبک شناخته می شود. در منابع، مسجدهای برسیان، زواره، گلپایگان و اردستان از جمله بناهایی هستند که تاثیرپذیری آن ها از همین الگو ذکر شده است.

سردرهای مسجد چه جلوه ای دارند؟

در این بخش، تزئینات فقط قاب اطراف در نیستند؛ متن، رنگ و هندسه، مرز میان گذر شهری و فضای مذهبی را مشخص می کنند.

در دوره صفوی، کاشی ها، لوح ها و کتیبه هایی با خط ثلث و نستعلیق به بخش های گوناگون مسجد افزوده شدند. کتیبه های باقی مانده از دوره های سلجوقی، ایلخانی، مظفری، صفوی و قاجار نیز با خط های کوفی، ثلث، نستعلیق و بنایی نوشته شده اند.

سردر شرقی در دوره قاجار مرمت شد و کتیبه ای مربوط به سال 1218 هجری قمری در همان بخش قرار گرفت. بنابراین، ظاهر ورودی ها نتیجه یک دوره واحد نیست؛ هر لایه، بخشی از تاریخ مرمت و تغییر بنا را روی سطح خود نگه داشته است.

در شبستان و محراب این بنای تاریخی چه می بینید؟

شبستان مسجد جامع اصفهان از فضاهای ستون دار با سقف های چوبی آغاز شد و در دوره عباسی با شیوه خراسانی گسترش یافت. بقایای مسجد اولیه نیز در زیر شبستان جنوبی بنای کنونی پیدا شده است.

در بازسازی عباسی، جهت قبله اصلاح شد و حدود 20 تا 30 درجه با جهت بنای پیشین تفاوت پیدا کرد. این اختلاف برای خواندن سازمان فضایی مسجد مهم است؛ ردیف ستون ها، محور نماز و جایگاه محراب باید در ارتباط با همین جهت دیده شوند.

همان ستون ها و سرستون های آجری دوره آل بویه، در کنار طاق های چشمه ای، جرزهای آجری، گچ بری، آجرکاری و مقرنس کاری، سطح های مختلف شبستان و ایوان را با بافت های متفاوت پر کرده اند. کاشی کاری مسجد جامع اصفهان نیز به همین ترکیب تزئینات رنگ و درخشندگی اضافه کرده است.

محراب مسجد جامع اصفهان از مصالح کاشی، سنگ و گچ ساخته شده و برای تشخیص محور قبله، همراه با جایگاه نماز و امتداد فضای شبستان خوانده می شود. محراب الجایتو در بخش غربی، نمونه شاخص گچ بری عصر ایلخانی است و گچ بری آن، در کنار مقرنس های آجری ایوان شاگرد، از جلوه های بصری برجسته بناست.

اگر می پرسید چرا محراب مسجد پایین است، درباره این بنا باید به تفاوت ارتفاع بخش های معماری و جایگاه نشستن محراب در دیوار توجه کرد؛ منابع موجود برای آن علت مستقل و قطعی ارائه نمی کنند. بهتر است محراب را همراه با جرزها، طاق ها و جهت قبله ببینید، نه به صورت عنصری جدا از شبستان.

برای بازدید، مسجد جامع اصفهان کجاست و چه مسیری دارد؟

آدرس مسجد جامع عتیق اصفهان همان میدان قیام است که با نام قدیمی تر میدان کهنه هم شناخته می شود؛ مقصد را باید در پیوند با بازار و گذرهای قدیمی پیدا کنید، نه مانند یک ساختمان جدا در خیابان های جدید.

از محدوده مرکزی شهر، مسیرهای خیابان کمال و کمرزرین به این محدوده می رسند. راه دیگر از خیابان مجلسی و ابن سینا می گذرد. اگر با وسیله نقلیه شخصی می روید، بهتر است مقصد را روی محدوده میدان قیام تنظیم کنید و بخش پایانی مسیر را با توجه به بافت تاریخی و دسترسی های اطراف ادامه دهید.

• مسیر کمال و کمرزرین: مناسب برای رسیدن از گذرهای پیرامونی شهر
• مسیر مجلسی و ابن سینا: مناسب برای ورود از جبهه خیابان مجلسی
• نشانی اصلی: پایان بازار بزرگ، خیابان علامه مجلسی و میدان قیام

منابع گردشگری، ساعت 9 تا 12 و 14 تا 16:30 را برای بازدید پیشنهاد کرده اند. برنامه خود را در یکی از این بازه ها قرار دهید و پیش از حرکت، وضعیت دسترسی و امکان ورود را از مرجع رسمی محلی بررسی کنید؛ مراسم مذهبی مانند شب های قدر و اعتکاف هنوز در مسجد برگزار می شوند.

برای بازدید از مسجد چقدر زمان و هزینه لازم است؟ رقم ثابت و قابل اتکایی برای هزینه در اطلاعات موجود ارائه نشده است، پس عددی قطعی اعلام نمی شود. زمان بازدید را نیز بهتر است بر اساس ساعت های اعلام شده و میزان جزئیاتی که می خواهید ببینید تنظیم کنید؛ صحن، ایوان ها، شبستان ها، محراب ها و ورودی ها هرکدام توقف جداگانه می طلبند.

پیشنهاد ما برای شما این است که اگر وقت کم دارید، ابتدا صحن و چهار ایوان را ببینید و سپس به گنبدها و محراب الجایتو برسید؛ این انتخاب، ساختار اصلی بنا و تفاوت تزئینات را در مسیر کوتاه تری نشان می دهد. اگر با کودک می روید، مسیر را به توقف های کوتاه در صحن تقسیم کنید و از نزدیک شدن به بخش های در حال مرمت یا مسیرهای بسته خودداری کنید.

در میان مرمت های معاصر، اوژینو گالدیری از سال 1349 تا 1362 هجری شمسی بخش هایی از مسجد را مطالعه و مرمت کرد. او آسیب رطوبت از پشت بام و زمین را از عوامل آسیب دیدگی معماری بنا دانست و برای کاهش آن، سقف با کاهگل مرمت و در بخش هایی هواکش نصب شد. در ادامه همین روند، مدرسه مظفری، ایوان شرقی و مناره غربی پایدارسازی و کاشی های شبستان الجایتو هم تعمیر شدند.

مسجد جامع اصفهان در 15 دی 1310 با شماره 95 در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد. ثبت جهانی یونسکو نیز برای آن گزارش شده، اما سال ثبت در منابع مختلف 1389، 1390 یا 1391 آمده است؛ بنابراین نمی توان یک تاریخ قطعی را بدون نسبت دادن به منبع انتخاب کرد.

در پایان بازار بزرگ کنار مسجد چه چیزهایی می بینید؟

پایان بازار بزرگ اصفهان به محدوده مسجد جامع عتیق اصفهان می رسد و بازار را به فضای مذهبی و شهری مسجد پیوند می دهد. این نقطه، فقط محل پایان خرید و عبور نیست؛ گذر بازار، ورودی ها و صحن مسجد را در یک بافت تاریخی کنار هم قرار داده است.

مسیر پیاده میان بازار و مجموعه مسجد از گذرهایی شکل می گیرد که با دیوارهای قدیمی، ورودی های متعدد و تغییر ناگهانی مقیاس از راه باریک به فضای باز صحن شناخته می شوند. مسجد ده ورودی دارد و قدیمی ترین ورودی در ضلع شمالی قرار گرفته است.

برای پیدا کردن محدوده بنا، نشانه های شهری اصلی شامل میدان قیام، خیابان علامه مجلسی، پایان بازار و سردرهای مسجد هستند. وقتی از بازار به سمت پایان مسیر می روید، ورودی مسجد را باید در امتداد همین نشانه ها جست وجو کنید، نه در میان گذرهای تازه ساز.

مجاورت بازار و محله های شهری، در دوره های مختلف به تعاملات اجتماعی و گسترش بافت پیرامونی اصفهان کمک کرد. به همین دلیل، تماشای مسیر پیاده میان بازار و مسجد بخشی از شناخت این مجموعه است، حتی اگر هدف اصلی شما دیدن معماری داخل مسجد باشد.

در اطراف مسجد جامع چه دیدنی هایی هست؟

اطراف مسجد جامع اصفهان، نخست با بازار بزرگ اصفهان و بافت تاریخی پیرامون آن شناخته می شود. پایان بازار مستقیما به محدوده مسجد می رسد و مسیر پیاده میان این دو، رابطه قدیمی تجارت، محله و عبادت را قابل مشاهده می کند.

در خود مجموعه، صحن مستطیل شکل با ابعاد 70 در 60 متر قرار دارد و دو حوض دارد؛ حوضی چهارضلعی در مرکز و حوضی چندضلعی در بخش شمالی. ایوان های چهارگانه، گنبدهای سلجوقی و شبستان زمستانی تیموری نیز در همین محدوده قرار دارند؛ شبستان زمستانی ستون های کوتاه و قطور و اتاق های خیمه ای شکل دارد.

آرامگاه علامه محمدباقر مجلسی از دیگر نقاط قابل توجه مجموعه است که در دوره صفوی شکل گرفت و در دوره قاجار مرمت و تزئین شد. مدرسه مظفری و مسجد مصلی نیز در دوره مظفری به مجموعه افزوده شدند.

• بازار تاریخی: مسیر پیاده و پایان بازار بزرگ اصفهان
• صحن مرکزی: دو حوض و چهار ایوان اصلی
• آرامگاه: آرامگاه علامه محمدباقر مجلسی در مجموعه مسجد
• فضاهای آموزشی و مذهبی: مدرسه مظفری و مسجد مصلی

اگر به مسجد های معروف اصفهان علاقه دارید، این مجموعه را فقط برای یک نمای بیرونی انتخاب نکنید؛ تفاوت گچ بری، آجرکاری، مقرنس و کتیبه ها در فضای داخلی، بخش مهمی از دیدنی های آن را تشکیل می دهد.