چهارشنبه سوری چیست و از کجا آمده

چهارشنبه سوری چیست؟ تاریخچه، نمادها و رسم های محلی

46 امیر قمصری | 1405/08/28
لطفا به این مطلب رای دهید
[رای ها : 0 امتیاز : 0]
تاریخچه

چهارشنبه سوری آیینی ایرانی و مقدمه نوروز است که از غروب سه شنبه پیش از آخرین چهارشنبه سال آغاز می شود و با آتش، دیدار و آرزوی تندرستی همراه است. ریشه آتش افروزی آن به رسم های پایان سال ایران پیوند دارد، اما شکل چهارشنبه ای احتمالا پس از اسلام تثبیت شده است. درباره معنای واژه سوری، پیوند های احتمالی با جشن های کهن، نخستین گزارش های تاریخی و روایت های غیرقطعی آن توضیح داده می شود. خوراکی ها و رسم هایی مانند آش، آجیل، قاشق زنی، شال اندازی و فال گوش نشینی، نام های محلی و تفاوت آیین ها در مناطق ایران معرفی می شوند. همچنین نماد آتش، دیدگاه های مربوط به زرتشتی بودن جشن و خطر مواد محترقه، دود و آلودگی صوتی بررسی می شود.

چهارشنبه سوری چیست؟ آیینی ایرانی و مقدمه جشن های نوروزی که در آستانه سال نو خورشیدی برگزار می شود. آتش، صدای شادی و گردهمایی خانوادگی در این شب کنار هم قرار می گیرند؛ با این حال، مواد محترقه امروزی می توانند سوختگی، خسارت مالی و آلودگی صوتی ایجاد کنند.

این جشن فرصتی برای استقبال از نوروز، کنار گذاشتن غم و آرزوی تندرستی است. ریشه های آتش افروزی در آن کهن است، اما پژوهشگران درباره چگونگی پیوند خوردن این رسم با روز چهارشنبه دیدگاه های متفاوتی دارند.

در روایت های محلی، آتش در حیاط، میدان روستا یا فضای باز برپا می شد و مردم با شعر، خوراکی، فال و دیدار همسایه ها شب را می گذراندند. رسم های کهن، روایت های تاریخی و شکل پرخطر امروزی این شب را باید از هم جدا دید.

  • زمان برگزاری: غروب سه شنبه، شب پیش از آخرین چهارشنبه سال خورشیدی
  • عنصر اصلی: برافروختن آتش و پریدن از روی آن
  • آیین های شاخص: قاشق زنی، کوزه شکنی، شال اندازی و فال گوش نشینی
  • خوراکی های سنتی: آجیل مشکل گشا، آش رشته و چهاررنگ پلو
  • قدیمی ترین روایت: کتاب تاریخ بخارا، روایت سال 350 هجری قمری

چهارشنبه سوری چیست و از کجا آمده؟

ریشه این آیین به رسم های پایان سال ایران می رسد، اما اینکه چهارشنبه سوری چیست و از کجا آمده را همه پژوهشگران یکسان توضیح نمی دهند. شکل امروزی آن احتمالا در دوره پس از اسلام تثبیت شده است. در ایران باستان، هفته و نام گذاری روزهای هفته مانند امروز وجود نداشت؛ به همین دلیل، برخی پژوهشگران انتخاب چهارشنبه را پدیده ای پس از اسلام می دانند، در حالی که آتش افروزی ریشه های کهن تری دارد.

درباره واژه «سوری» دو دیدگاه مطرح است. گروهی آن را به معنای جشن و شادمانی می دانند و گروهی آن را برگرفته از واژه های ایرانی مانند «سوریک»، به معنای سرخ، تفسیر می کنند. در دیدگاه دوم، سرخی شعله با آرزوی سلامت و سرزندگی پیوند دارد.

برخی پژوهشگران این آیین را با گاهنبار همسپت مدم، جشن شش روزه پایان سال، مرتبط دانسته اند. در روایت های دیگر، فروهرها یا روان درگذشتگان در روزهای پایانی سال به زمین بازمی گردند و آتش برای راهنمایی آنان روشن می شده است. بنابراین آتش در آیین های پایان سال هم روشنایی داشت و هم نقش نمادین برای پاکی، گرما و استقبال از سال نو پیدا می کرد.

زمان برگزاری چهارشنبه سوری کی است؟

زمان برگزاری چهارشنبه سوری از غروب سه شنبه، یعنی شب پیش از آخرین چهارشنبه سال خورشیدی، آغاز می شود و تا پاسی از شب ادامه دارد. بنابراین زمان برگزاری آن با غروب روز سه شنبه در تقویم خورشیدی شناخته می شود، نه از صبح چهارشنبه.

مراسم معمولا پس از تاریک شدن هوا شکل می گیرد؛ زمانی که خانواده ها در فضای باز، حیاط، پشت بام، میدان روستا یا خیابان آتش روشن می کنند.

برای برنامه ریزی، بهتر است زمان روشن کردن آتش را به ساعتی موکول کنید که رفت و آمد کودکان و سالمندان کنترل پذیر باشد. آتش باید در فضای باز و دور از مواد قابل اشتعال قرار بگیرد و پس از پایان مراسم، با آب خاموش شود یا تا خاموشی کامل زیر نظر بماند. استفاده از ترقه و مواد انفجاری، بخش ضروری این آیین نیست و می تواند آسیب جدی ایجاد کند.

داستان چهارشنبه سوری چیست - تقویم های رومیزی فارسی برای زمان برگزاری جشن چهارشنبه سوری

داستان چهارشنبه سوری چیست و چه می گوید؟

نخستین سرنخ این آیین در کتاب تاریخ بخارا، نوشته ابوبکر محمد بن جعفر نرشخی، دیده می شود؛ این کتاب قدیمی ترین اشاره شناخته شده به «شب سوری» را دارد. این روایت به چهارشنبه اشاره صریح ندارد و فقط از شب سوری نام می برد.

در روایت تاریخ بخارا، در سال 350 هجری قمری و دوره امیر منصور بن نوح، آتشی عظیم در شب سوری افروخته شد و بخشی از سرا را سوزاند. این گزارش نشان می دهد که آتش افروزی شب سوری دست کم در آن دوره در منابع تاریخی ثبت شده بود، اما درباره شکل دقیق مراسم اطلاعات گسترده ای نمی دهد.

در دوره های بعد، روایت هایی این جشن را به جشن سده، عبور سیاوش از آتش، قیام مختار ثقفی یا آتش افروزی یاران ابومسلم خراسانی نسبت داده اند. این نسبت ها قطعی نیستند و نباید مانند گزارش تاریخ بخارا با رویداد تاریخی تاییدشده یکی گرفته شوند.

از دوره صفوی نیز گزارشی درباره شب سوری در شماخی وجود دارد. آدام اولئاریوس در سفرنامه خود در تاریخ 3 مارس 1637 این مراسم را توصیف کرده است. به روایت او، مردم در بخشی از روز کمتر از خانه بیرون می آمدند، کوزه آب می آوردند و باور داشتند آب پاک، پلیدی و بدبختی را از خانه می شوید.

داستان چهارشنبه سوری چیست و چه می گوید

چهارشنبه سوری چیست به زبان کودکانه؟

اگر کودکی بپرسد چهارشنبه سوری برای چیست، می توان آن را جشنی شاد و خانوادگی پیش از نوروز معرفی کرد. مردم در این شب آتش روشن می کنند، کنار هم می نشینند و برای سال تازه آرزوی سلامتی می کنند.

آتش یعنی شعله ای گرم و روشن که باید بزرگ ترها آن را آماده کنند. کودکان نباید به آتش نزدیک شوند یا مواد محترقه را لمس کنند، چون ترقه و وسایل انفجاری می توانند بدن، خانه و حیوانات را آسیب بزنند.

در رسم قدیمی، بعضی افراد از روی آتش می پریدند و می گفتند: «سرخی تو از من، زردی من از تو». معنی ساده این جمله چنین است: گرما، نیرو و سلامتی آتش برای من باشد و خستگی و بیماری از من دور شود.

پس کودک می تواند این شب را با تماشای آتش از فاصله امن، خوردن آجیل و شیرینی، شنیدن موسیقی و بودن کنار خانواده جشن بگیرد. شادی این شب به صدای انفجار وابسته نیست.

چهارشنبه سوری چیست به زبان کودکانه

غذای چهارشنبه سوری چیست و چه رسم هایی دارد؟

در برخی خانواده ها آش رشته یا آش نذری پخته و میان همسایه ها تقسیم می شد. سفره این شب از منطقه ای به منطقه دیگر فرق می کند و غذای چهارشنبه سوری چیست را هر ناحیه جور دیگری جواب می دهد؛ در خراسان، چهاررنگ پلو شامل رشته پلو، عدس پلو، زرشک پلو و ماش پلو بود.

در کنار غذا، این پرسش هم پیش می آید که آجیل چهارشنبه سوری چیست؛ آجیل نذری یا آجیل مشکل گشا از دانه ها و خشکبار تشکیل می شد و خوردن آن با نیت گره گشایی انجام می گرفت. در خراسان، آجیلی مخصوص و بدون نمک تهیه می کردند و خوردنش نیک شگون دانسته می شد.

قاشق زنی با پوشاندن چهره یا سر، کوبیدن قاشق به کاسه و گرفتن آجیل، شیرینی، شکلات، نقل یا پول انجام می شد. شال اندازی نیز با فرستادن شال یا طنابی از دستمال های گره خورده از دودکش یا روزنه خانه شکل می گرفت و صاحب خانه در آن خوراکی یا پول می گذاشت.

فال گوش نشینی با نیت کردن و گوش دادن پنهانی به سخن رهگذران انجام می شد. در فال گرفتن با بولونی، اشیا و شعرهای نوشته شده را در کوزه ای دهان گشاد می انداختند و دختربچه ای آنها را بیرون می آورد. در برخی مناطق نیز کوزه شکنی برای دور کردن بدیمنی و بیماری و آب پاشی برای پاکی انجام می گرفت. در خراسان، سکه، نمک و زغال را داخل کوزه می گذاشتند و این مواد را به ترتیب با تنگدستی، شورچشمی و سیاه بختی مرتبط می دانستند.

غذای چهارشنبه سوری چیست و چه رسم هایی دارد

چهارشنبه سوری در مناطق مختلف ایران

آداب چهارشنبه سوری در ایران یکسان نیست و هر منطقه بخشی از مواد، نام ها و رفتارهای محلی خود را حفظ کرده است. در برخی نواحی، کومه های آتش را به تعداد فرد، مانند یک، سه، پنج یا هفت کومه، با فاصله چند متری می چیدند. سوخت نیز با محیط تغییر می کرد؛ هیزم و بوته، ساقه برنج در گیلان و برگ خرما در خور به کار می رفت.

  • نیشابور: چارشمبه سری
  • اردبیل: گول چارشمبه
  • گیلان: گوله گوله چارشمبه
  • کردستان: کوله چوارشمبه
  • قروه: چوارشمبه کولی
  • اصفهان: چارشمبه سرخی

در خوزستان، آتش افروزی، پریدن از روی آتش، گردهمایی خانوادگی، شیرینی، آجیل، قاشق زنی و گاهی موسیقی محلی و پایکوبی گزارش شده است. در خراسان، گوی بزرگی از هیزم را آتش می زدند و از بلندی پایین می انداختند و می گفتند: «غم برو شادی بیا، محنت برو روزی بیا».

در کردستان از روشن کردن آتش بیرون خانه، جمع کردن خاکستر در کوزه شکسته و دور انداختن آن گزارش هایی وجود دارد. در راین کرمان نیز رسم «شپش سوزان» با انداختن شپش ها در آتش روایت شده است. در خراسان رسم «الفگی» نیز گزارش شده که در آن حلوا، نان روغنی، کلوچه یا آب را برای خوشامدگویی به درگذشتگان بر پشت بام می گذاشتند.

چهارشنبه سوری نماد چیست - مردم دست در دست پیرامون آتش در جشن چهارشنبه سوری

چهارشنبه سوری نماد چیست و آتش چه می گوید؟

آتش در روایت های این جشن نشانه نور، گرما، پاکی، سلامت، مهر و رهایی از غم و بدی است. جمله «سرخی تو از من، زردی من از تو» نیز همین آرزوی گرفتن نیرو و پس دادن بیماری و اندوه را بیان می کند.

در برخی خانواده ها خاکستر آتش را جمع آوری می کردند و بیرون از خانه می بردند. فرد بازگشته پشت در گفت و گویی نمادین درباره آمدن از عروسی و آوردن سلامتی انجام می داد.

آیین های مشابه آتش و پریدن از روی آن در جمهوری آذربایجان، افغانستان، ترکیه و برخی مناطق کردستان عراق نیز گزارش شده است. این شب برای گروهی با صدای موسیقی و پایکوبی همراه است، اما ترقه و انفجار می تواند آرامش مردم و رفتار طبیعی حیوانات را مختل کند.

سوزاندن لاستیک و پلاستیک نیز گازهای زیان باری مانند مونوکسیدکربن، دی اکسید نیتروژن، دیوکسین و فوران تولید می کند. بنابراین معنای نمادین آتش با دود آلوده و انفجارهای خطرناک سازگار نیست.

چهارشنبه سوری نماد چیست و آتش چه می گوید

فلسفه چهارشنبه سوری چیست و چگونه برگزار شود؟

این آیین در فرهنگ ایرانی مقدمه ای برای استقبال از نوروز و گردهمایی شادمانه بوده است. درباره زرتشتی بودن شکل کنونی جشن دیدگاه واحدی وجود ندارد؛ پریدن از روی آتش با حرمت آتش در آیین زرتشتی سازگار دانسته نشده است.

کتایون مزداپور گفته است که چهارشنبه سوری لزوما زرتشتی نیست و بسیاری از آیین های ایرانی به همه ایرانیان تعلق دارند. بنابراین بهتر است این مراسم را بخشی از میراث فرهنگی مشترک ایرانیان بدانید، نه آیینی که فقط به یک گروه دینی اختصاص داشته باشد.

ایمنی آتش و پرهیز از مواد محترقه

  • محل آتش: فضای باز و دور از مواد قابل اشتعال
  • خاموش کردن: استفاده از آب پس از پایان مراسم
  • مواد سوختنی: پرهیز از لاستیک و پلاستیک
  • مواد محترقه: کنار گذاشتن ترقه و وسایل انفجاری

اگر با کودک همراه هستید، تماشای آتش از فاصله امن و بدون نزدیک شدن به شعله انتخاب مناسب تری است. مواد محترقه می توانند سوختگی شدید، مرگ، خسارت مالی، آلودگی صوتی و ترس عمومی ایجاد کنند. صدای آنها برای پرندگان نیز مشکل ساز است و ممکن است آنها را از محل های زادآوری دور کند.

برای گردشگری فرهنگی، مشاهده آتش های محلی، نام های منطقه ای، خوراکی ها و موسیقی هر ناحیه جذاب تر از دنبال کردن انفجارهای خیابانی است. پس از مراسم، آتش را رها نکنید؛ آن را با آب خاموش کنید تا جشن با خطر آتش سوزی تمام نشود.

لطفا برای لذت بیشتر ما و دوستانتان، در مورد این جاذبه نظر دهید...!

لطفا همه فیلدها را با دقت پر کنید