آرامگاه بابا طاهر عریان مربوط به دوره معاصر است و برفراز تپه ای در شمال غربی شهر همدان در میدان باباطاهر واقع شده است. باباطاهر كه حدوداً در اواخر قرن چهارم و اوایل قرن پنجم می زیسته، از شعرا و عرفای بزرگ روزگار خویش است.
آرامگاه باباطاهر همدان یکی از مهم ترین جاذبه های فرهنگی و عرفانی ایران و گردشگری همدان است. مقبره باباطاهر جایی است که آرامش، زیبایی معماری، شعر و تاریخ با هم گره خورده اند. این آرامگاه محل دفن باباطاهر عریان، شاعر و عارف بزرگ قرن پنجم هجری است. همه ما می دانیم باباطاهر کسی است که با دوبیتی های ساده اما عمیقش، دل و ذهن ایرانیان را برای قرن ها به خود مشغول کرده است.
باباطاهر که بود؟
در واقع باباطاهر عریان از بزرگ ترین شاعران دوبیتی سرا در تاریخ ادبیات ایران است. واژه “بابا” لقبی بوده که به درویشان وارسته داده می شده و “عریان” اشاره به ترک تعلقات دنیوی توسط او دارد. او به زبان لری شعر می سروده و همین باعث شده که برخی او را اهل لرستان بدانند. مردم لرستان آرامگاهی به نام باباطاهر در شهر خرم آباد نیز دارند که به باورشان محل اصلی دفن این شاعر است.
آرامگاه باباطاهر خرم آباد که قدمت آن به دوره خوارزمشاهیان می رسد، در مرکز شهر خرم آباد و شرق قلعه فلک الافلاک در محله ای به نام درب باباطاهر قرار دارد.
از بابا طاهر علاوه بر دوبیتی ها، آثار ادبی دیگری نیز به جا مانده است که از آن جمله می توان به دو قطعه، چند غزل، مجموعه کلمات قصار عربی و کتابی به نام “سرانجام” اشاره نمود.
تاریخچه زندگی باباطاهر عریان
باباطاهر همدانی یکی از چهره های برجسته و رازآلود ادب و عرفان ایرانی ست که زندگی اش در هاله ای از ابهام و رمز و راز قرار دارد. او بیشتر با دوبیتی های ساده، عمیق و سرشار از سوز درونی اش شناخته می شود؛ اشعاری که تا امروز هم با گذشت قرن ها، طنین انداز دل های بسیاری ست.
در یکی از دوبیتی های باباطاهر، سال تولدش به صورت رمزگونه ای در قالب حروف ابجد گنجانده شده است. محققان، با محاسبه آن حروف، سال تولدش را ۳۲۶ هجری قمری برآورد کرده اند. این روش خاص و شاعرانه برای ثبت تاریخ تولد، یکی از ویژگی های جالب توجه در زندگی این شاعر عارف مسلک است.
باباطاهر عمر بلندی داشت و گفته می شود ۸۵ سال زیست. در سال ۴۴۷ هجری قمری با طغرل بیک سلجوقی، نخستین پادشاه سلسله سلجوقیان، دیدار کرده و احترام ویژه ای از سوی او دریافت نموده است. این دیدار نشان می دهد که با وجود سادگی ظاهر و گوشه نشینی، نفوذ معنوی و شخصیت عرفانی باباطاهر تا دربار سلاطین نیز رسیده بود.
از جزئیات زندگی شخصی باباطاهر اطلاعات دقیقی در دست نیست، اما شواهد تاریخی و اشعارش نشان می دهد که او بیشتر عمر خود را در ریاضت، خلوت نشینی و مراقبه های عرفانی سپری کرده است. لقب “عریان” که به او داده اند، اشاره به همین بریدن از دنیا و تعلقات مادی دارد؛ حالتی که در بسیاری از دوبیتی هایش نیز بازتاب یافته است.
معماری و ساختار آرامگاه باباطاهر
بنای آرامگاه باباطاهر بر روی تپه ای در شهر همدان و در مرکز یک میدان بزرگ قرار گرفته است. این بنا بر قاعده ای هشت ضلعی ساخته شده و ارتفاع برج آن از سطح تپه حدود ۲۰/۳۵ متر و از کف خیابان حدود ۲۵/۳۰ متر است. هشت ستون سنگی اطراف برج، کف پوش و پله ها، همگی از سنگ گرانیت حجاری شده اند. نمای بیرونی و کف آرامگاه از سنگ و فضای داخلی آن مزین به کتیبه هایی از کاشی است.
در فضای داخلی مقبره، ۲۴ دوبیتی از اشعار باباطاهر بر روی ۲۴ قطعه سنگ زیبا حک شده اند که در اطراف مقبره نصب شده اند و بازدیدکنندگان می توانند با خواندن آن ها، به عمق اندیشه و عرفان این شاعر نزدیک تر شوند.
بازسازی و ساخت آرامگاه جدید
مقبره باباطاهر در طول تاریخ چندین بار بازسازی شده است؛ در گذشته، مقبره اش یک برج آجری هشت ضلعی ساده بود. مقبره باباطاهر در دوره رضاشاه با بنای دیگری جایگزین شد و در سال ۱۳۴۴ خورشیدی نیز با همکاری شهرداری همدان و انجمن آثار ملی، بنای فعلی توسط مهندس محسن فروغی ساخته شد. در آخرین بازسازی مقبره، فضای سبز اطراف بنا نیز توسعه یافت.
در جریان حفاری های آن زمان در مکان آرامگاه، یک کاشی فیروزه ای مربوط به قرن هفتم هجری کشف شد که اکنون در موزه ایران باستان نگهداری می شود. آرامگاه باباطاهر در تاریخ ۲۱ فروردین ۱۳۷۶ با شماره ۱۷۸۰ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تجربه بازدید از آرامگاه باباطاهر
آرامگاه باباطاهر نه فقط از نظر تاریخی و معماری بلکه از لحاظ فضای اطراف نیز بسیار تماشایی ست. گنبد آبی رنگ و معماری خاص بنا در میان فضای سبزمنظره ای چشم نواز ایجاد می کند. در اطراف آرامگاه گاهی افراد محلی دیده می شوند که با زبان همدانی اشعار باباطاهر را می خوانند؛ این حضور گرم مردم محلی، به خصوص برای گردشگران، تجربه ای ماندگار و دل نشین رقم می زند.
برای درک عمیق تر از آرامگاه باباطاهر، پیشنهاد می کنم به ویس زیر حتما گوش کنید:
صدای شعر در فضای آرامگاه
یکی از تجربه های خاصی که بازدید از آرامگاه باباطاهر را متفاوت می کند، شنیدن اشعار او در همان فضایی ست که جسمش آرمیده است. گاهی افراد محلی با زبان لری یا همدانی، دوبیتی های او را زیر لب می خوانند یا با سازهای سنتی می نوازند. این ترکیب صدا، شعر و معماری، احساسی از حضور و اتصال به روح شاعر را در دل بازدیدکننده زنده می کند. تصور کنید غروب آفتاب، نسیم ملایم و نوای شعری که قرن ها پیش سروده شده؛ همه چیز دست به دست هم می دهند تا یک لحظه ی ماندگار بسازند.
باباطاهر در حافظه فرهنگی مردم ایران
جالب است بدانید که اشعار باباطاهر بارها و بارها در موسیقی سنتی ایران استفاده شده اند. از جمله آثار ماندگاری که با الهام از دوبیتی های او ساخته شده اند، می توان به تصنیف های استاد محمدرضا شجریان، شهرام ناظری و همایون شجریان اشاره کرد. این نشان می دهد که باباطاهر فقط شاعر قرن پنجم نیست، بلکه بخشی از حافظه زنده فرهنگی ایران است.
به قول باباطاهر عریان:
دلا نزد کسی بنشین که او از دل خبر دارد
به زیر آن درختی رو که او گل های تر دارد
در این بازار عطاران مرو هر سو چو بی کاران
به دکان کسی بنشین که در دکان شکر دارد
